автореферат диссертации по филологии, специальность ВАК РФ 10.01.02 диссертация на тему: Художественная деталь в современной узбекской лирике
Полный текст автореферата диссертации по теме "Художественная деталь в современной узбекской лирике"
УоБЕКИСТОН РЕСПУВЛИКАСИ ФАНЛЛР АКАДЕМИЯСН АЛИШЕР НАВОИЙ НОМИДАГИ АДЛБИЁТ ИНСТИТУТИ
^улёзма ^укукида УДК 894.375.1
МИРЗАЕВА Дилером Жумановна
Дозирги узбек лирик шеъриятида бадиий тафсил
10.01.02 — Дозирги миллнй адабиёг (узбек адабиётк)
Филология фанлари номзоди илмий даражасини олиш учул ёзилган диссертация
Диссертация Узбекистан Рсспублпкаси Фанлар академпи-сп Алншер Павопп помпдат Адабпёт шюитутнда бажа-р ил га н.
Илмий ра^бар: — филология фанларн доктор»,
профессор Б. И. САРИМСОКОВ
Расмий олпопснтлар: — фплолегип фанларн докторп,
Узбекистонда хизмат курсатган фан арбобп, профессор С. МИ.РВЛЛИЕВ
— филология фанларн номзоди, доцент И. ТУЛАКОВ
Етакчи 1ь'и:пй муассаса — Тошкент Давлат дорнлфунуни
хозирги 5'збек адабнётн кафедрасн
Х,пмоя 1СУ4 пил « » ^сЦ/ТьСС' рГЬ соат « / ^ »
да Узбекистан Фанлар академняс'п Алншер Навоин номи-даги Адабпёт институт» ^узуридаги Д 015.04.21 рацамли докторлик илмин даражаснни олиш учун днссерта.цпн лимоне» буйича ихтнсослашган плмнй кенгаш нигнлишида утказиладн (700170, Тошкент ша^рн, И. Муминов кУчасн, 9-уй).
Диссертация билан Узбекистан Рсспублпкаси Фанлар академиясишшг Асоснй кутубхонаенда таиишнш мумкцн (Тошкент ша.\рн, И. Муминов кучаси, 13-уп).
Автореферат '1994 йпл « (Мр »жунатплдн.
Ихтнсослашган илмий кенгаш котиби, филология фанларн
доктори К. РА^ИМЖОНОВ.
ТШИКОТЕЗГ ГЛШИ ТАВСИФИ
','двзунинг долзагблпгп. Лбек лирик сеърияти узок тарихий тасакнпвт боскичларшш босиб ут::б, бтага кадар мавзулар ранг-барангдига, образлар ёркпнлзгп, ляодаларнднг фавкулоддалзш, баддий баркамоллиги ва бой рамздйлдгг бялан етиб келди.
ЕУ улкаа маъназий хазананизг заоляанип боскячлари за мая-балари, таригяй га заыонаазй лщязамлзннзг бошка характерна белгзлари тугрлсцзз адабкётшуносл"^к за танкддчюгзгзааизда яуп-лаб тадкдкотлар аыалга эшлралган за ошрзиагокда.
Бирок лирик шеъонятшгнг бир катер ?зига хос ячки масала-лари борки, улар хусусида адабиётпунослик за адабий тануддтд-лнкда .т/да оз <5пкр бдддирялган. Ана шундай масалэлаадан бири лирик зеъриятда баддий тафсил(д-зталь) за унинг бадиий вазисса-ларикз белгялаш хиссбланади.
Пйърий асарда баддлй тассплклкг тутган урннни ургакил шэършг тзхшл махоратзгазг уешшга; пеъеял, псарни за лисия кахрамоннл гугрз тушунигга яумаклагада за ■лаусялялнг лирик ¡геърий асапдаги роли хусусидзги назарпй за аыалий яузастзлар олиб бориш баробарида адабиётщгяоелагимпзнзнг ризолшга озмл-купми хгсса булиб кушилали. пинингдея, мазкур тадкикот ;?з0ек лирик шеъриятининг хозирги тараккиет дарахасида образ за образ-лзешк муамыосини урганш б клан чамбарчас борлик за таасилнинг лирик асардаги роли ва- табиатини очиб бе рил ушбу муаммони те-ран ёритзпга хам кумахлаиада. Бинобарпн, диссзртацион -ттамиз мавзуинлнг долзарблигн вкерида кайд этплгая момектлар билан. бир катосда адабиётимизнинг бир кдтор назарзи ¡.¡асалаларига ой-дннлик каритиа билаа хам балгаланада. -
Тчдкикотнинг максад за зазкйаяаои. Тадкикстнинг асссий зазийаси - хозирги узбек лирик аеъриятидаги бадиий таоезл та— биатики, образ ва тафеил мукосабатинп ургаяипдир. ТЫбу мацсая-га эршш учун тадкикот олдига куйидагп ваззйалар куЗялди:
- лирик ;,:аззу за табенллар сригпкаллпгл. оркали, гжодгорнзнг поэтик мадоратнни бедгплаш;
- бадиий тафзил на унинг и^одаланиш зЕяляарини аниклаш; •
- лирик тайехтлар за уларяинг г-судланилшш. гартабики бадинй манглкнинг ураини анлклал:; - -
таокнснг укукгГ: усулларкнг антенн.
Т&лкккотнпчг- зсэс- к? иетс-нгкасп. внипг
мгтохслопск aco;i^-n узбек ьа Сспжа халклар пзезексп буйкча яра-тплган казарп;'-. пглар, пзэзия таскатп ва ;
слкор pyxtó олза: Cyiiir-ia э тглган ааарлар т£щ::г: zzzzn.
Кие. asesan raöczüsü Ta.vnr:, урня ôzk&h Ksëscf: rarjar: i.-.srozi^.aci—an ç.oî'-zasainLsraE.
г.тт.. itra узоек алвекггс?нэслггЕ
sa алас. TäKKzreirz-nta о::р::нч:: Сор гегрптгла ûarn
i Taiaiix racraru, yv.vs
лприк осразга муносаба. .п:р:'-к тафсглклнг галакза гак-пари, лпзкк Esipœrza бал:2:й тафси: к?лла= таргпс:: кзсн магалалаг ;:vc.vc^ia кекг ва гз-^ил тизк.сл;: каьлукзтлар ks.ïï-г::рилтак, caa:a:i: ифггпп: taraos кетсспкагг israô чикилтаи.
а) öazszii тафыл ьа лпрзк copas. улгркгпг узаро ¡.'.уносаЗь-тг. лгала ктикас::к:г. оЛлиилагслриз;
С) сагкий тафоглнЕкг пйэдаяангз заялларгнЕ аняклаЗ espía:;
2) öajunri: тафеил !;уллзлнг::г аньакакг;: усуллариы: c<s:3 бе-
Iî2ûан хозЕргг пеьрскязггзнЕ с&хяет эгузчп ев/п£, ¡лпй"-оммабсп асарлар яратхлзха, укув яуллажаларк ёзпз;?. ва махсус курс хагла факультатив калтулстларкк ?zzas£ фо£лалакиш мукккн. Зулар талкикот.ЕЕНг акали;; юпхатЕш: Зелла^аили.
сулко F.№ou, С.5УЕн. нова, Э.Всхпгог, А.0?гпоь, р.Парфи, с.йатгок, Х.ХУД°£оерхЕева, Х.Даврок, П.Ра>,-мок, у.азжое, к.тулаков, а.кутсстпн, 5;. КораЗоева, з.КУьхнова казн Есирларкпкг ыеьрлари хгз. ат :-;ллл7. .
Тагкгл-ст cvfarqa эълеге китек-ак renar.. jxeoepsanss мавгусг. йуйича 2 та каксла ьа I та рисэяа аьлок килхзгаа.
Уззеяксгон Респуасикасг йаклар акадекЕяок Азшер Баво:.1: HOisrara Асабгёт ЕН5ГЕГУГ2Ш!НГ алаокёт назаркясЕ бглиьш Еппаш-eeza eíikk карта мухокама этелпб, даояга таьегл этилгак. Кгкеег асосий мазкунк юеляккпйг турлп шаш2-акаЕй: конфтреЕжгтарха кЕлган wa'.-oysa^api^ia хи/. беён втилгаа.
¡ы^ггг t-'siiti-зд. дтаоертаася i:zü;zz, r.rsr осс, sy-тааа аяаосетлар руЬатг. каов rxotyassüH гзорат.
"Киаиз" кисмида яш мазз.усинлнг долзарблага асослаб бе-ралган, тадклкотнинг максад за вазигалара белталаяган, дас-серташяна тайёрлашга асос булган материал, методология ассс ва методика, маззунинг ургачаляш даратсаса, унанг назарай за амалай ахамията тугрисада маълумотлар бералгая.
ййнакг баран та боби "Лярякада бадаий тафсал табиата" деб деб номлакган. ЕУ Ообда тафсал (деталь) туаунчаси анаклаб ола-нада.
Хозарга узбек ларнк шеърачтинанг зуда куп масалалара бу-йача хам талайгпна тадкакотлар, монограсЕаялар, маиолалар задок каланган булса хам, уларда лпрак тачзсалнинг характера, бажар-ган вазлтаси махе:,'с ургакидган эмас
Узбек шеързятюа образ за образлялак «гуаммолара буЗача куп йадлардак буён агмай кузатиплар слаб бораётгая Е.Акрамоз лирик та£сал хакада куипдазлгса ёзада: "Шу нарса сир эмаска„ табиат предметлара, турглуш <5ак?лара, тарихай зокэа-ходисалар шзласа баландир шоир даккатана тортада, уна хаязонга солган, уйга толзлрган зактадагпна поэзия ходисасага айланлша кумказ. Албатта, бар турла факт шеърай насбат, мукояса, бирор тайсил -деталь ежратада келса, бешка бара янга бир факрга туртка — сабаб булаб хазмат цилтто мумкин2. КУранадака, Б.Акрамоз таф-оалнанг'лнрак шеъраятда вузудга келаша, шаюшанаша туграсэда-уринла факр вратда.
Лярикада бадиай. тайсал, унаяг Узага zoo хусусаятлара ва ларик образга муносабата каба масалалар Б.Саримсоковнанг "Л2— • рякада бадаай тафсал" номла мако.шеида илк бор ёраталди» десак
^Ёкубов Х- СаЯлакма. икка заядлая. Тошкент, ISS3-IS84; Сул-тонов И. Асарлар. ТУрт здлдпш. 2-яалд. топкентt 1372;. Щуку-ров Н. Услублар за занрлар- Тошкент, 1Э7Э; Шарас^идзанов 0. За-мон.калб.Поззая. Тошкент,1982; Каримов Н. Шеърий шакллап ва ус— лубаи йуналишлар. Узбек адабиётяда жанрлар таполсгаяса ва ус— лублар ранг-бараягляга. Тошкект, 1983,' ЮЭ-13Э-бетлас; Иброха— иов ГЛ. Кичак поэтик занрлар ва уларнанг услубий хусусаятлапа. Шзридага тушил, Тошкент, 1983, 154-192-бетлап; Ибоохимов'м.. Узбек совет поззаяса ланрларшшнг таркаб топзаша (I9I7-I930). Тошкент, "ЗЗан" нашриёта,1983; г&шуроз И. йл-яшал дарахт. Тош— хент,1976; Шаропов- А. Юлдузла ол-ам сехса. Тошкент,I9S3; !йма— .тонов с. Шоип дукёса. Тспкант,1Э70; Туликов И. Нурлг манзачлао. Тошкент, 1992; Шаргпоз Р.Х. Время.Поэзия.Сталь» Ташкент,1992; Tíjhcob с. Роль художественной детали з изобрагенаа характера, а обстоятельства в прозе А.К&ххара. АКД, Ташкент, IS67.-
2Лкрамоа Б- Шзъраят гавхара. Тошкеат^ 1979» ГЕЭ-бет.-
язглидааймкз: "лирик асарда шо'ирнЕнг гоявий-бадиЁй 'ниятене ифодаловчи куп вазифали образлар лирик образ,'лирик образлар-кикг айриы нк р рала ринк очпшга хизиат килувчк, факатгика Окр вазифа утовчи образларни эоа поэтик тафсил деб фарклаш лозем"®.
Келтприлган парчада лирик образ ва тафсклкинг энг мухим фаркк аниклаб берилгак. Деыак, шеъриЁ асардаги хар бир нарса, энг аввало, образ, маълум тасдкорнЕнг гоязий-бадиин максадини ифодаловчн, к?п вазифа утовчи образ лирик образ хисоблавадп. Мана щу лирик образнинг вда^ян бир киррасинг. очишга хкз!.;ат кеду вта образ эса лирик тафсил саналияи лозим.
Лирикада тафсил факат биргина гоявиё-бадииЕ вазифа ало этувчи образлардан иборат.
Безниег фикриыизча, тафсилкикг вдоркда тилга оликган ха-рактерли томонлардлан ташкари унинг бошка катор узига хос ху-сускятлари бор:
а) лирик тафсил хамила тасвир хагла ифодани алохидалнкка караб тортади, чувки лирик тафсил yM.yi.aifi тасвир хамда ифода-кенг кухш кирраларидан факат бирЕнигина ашпдайди. Бивобарин, мураккаб нарса, ходисанинг хар бир клррасини алохида бир тафсил аниклаши зарур.-ЭДасалан, э.Вохидовнинг "Батан" шеъридаги хароб кулба, бир парча ер, четан девор каби тафсиллар алохида- . лик нвдобида "Батан" тушунчасЕвинг вдхим белгиларшш ангаухаган холда, ушбу тущунчанЕкг тащи ва .мазмувий гнхатларини умуылаш-тириб берадн4. Демак, лирик тафсил укумий ва мураккаб тушунча-
ларнЕ аяохида-алохЕда тафсиллар асосида акиклаштиргак холда ягона аник тушукчани яуаудга келтирипга хвзкат кидали;
б) лирик тафсил етакчи лирик образга нисбатав фаолрок вазифа угаДни. ушбу фикрш азикрок баёи килее учун у.Азимовнинг Трафика" шеъридаги куйздаги бандга курогаат киламиз:
КУзенг «аро сенинг, копларинг каро, Взларинг ок сенинг, кулииларикг ок.
"ЦУлиЕгдаги таъна тосларинг каро, Ыенга гамгЕн бокнб турипларинг ок°.
^Саримсодав Б. Лкрикада бадииЁ тафспя. "Узбек тили ва ада-бЕёти", 1992, £5-6, 10-бет.
%£:сцдоб 3. Кухаойатноыа. СаЯланыа. йкки гЕддлик. 1-еилк, ТоикеЕТ, 1985, 105-оет.
-Азимов У. -Даре, товке'нт, 1986, 110-бет.
Щэридаги бандда хиярон азобзда колган армонли маъшука-нинг ок-кора рангдаги шаклий тилсоли билан ок-кора рангдаги кксматкнинг у "т] нлигл лирик тафсиллар зоситасида таъсирчан ифодаланган. Шеърдаги лирик тафсялларнинг фаоллиги шундаки, иаъауканинг умумий киёйас:: за кисмати бирдан шеърхон онгида жонланмайди. Уйинг шаклий жихатлари, кисмати т?ла тасаввур килиниши учун хар бир хислат, хар бир чкзги ва холат энг ав-вало алохида-алохида тафскллар оркали ифодаланади. Демак, лирик обраьаинг тулаконли киёфасини шакллантирищда лирик тафсил-лар белгиловчи фаол вазифа утайдилар;
в) лирик тафсил мазхум тусунчаларни аник карсалар тасви-ри оркали коккрет иаодалаб бе ради. Лирик пеърият инсон рухий эламининг оний кечгшмаларк оркали вокеликни ако эттирар экан, каыма закт аник нарсаларни ифодалайзермайдя, инсон рухии хо-лати билан боглик холда мазхум тушунча хамда холатларни хам 1кс эттиради. Масалан: хакикат тупг/нчаси мазхум, у моддпй эмас. Бинобарик, б.у тущунчани инсоилар тупли-туман водеа-ходи-;алар, хатти-харакатлар тимсолида факаг хис киладалар. Хурпшд Цавпон узининг "Хакикат" деб аталган кичик бир туртлигнда лирик тафсшшар оркали бу тущунчани аник предаетлар зоситасида шик туйилга, аник предметлар воситасида аник тасвирлаш хамда гасаввур килипгга интшшан:
данча ураыасин кунгли коралар, Баланд девор билан ёзнинг богини. Бари бир барри кенг, сахий олыалар •КУчага узатар шипи шохини®.
ТУрт мисрадан иборат шеърда туртта тафсшг ттирок зтган. Виринчиси - кунгли кора, ёвуз кишларнинг хатти-харакати, ик-■шнчиси - сахий,' барчата бахра бера одувчи ёзнинг боги - сага за тли калб раызи, учинчи. та<$сил - сахий олыалар, туртинчи гафсил - мевали шохларнинг кучага осилит, яьни купчшшкнинг Захраманд булиши.
Екоридаги лирик тафскллар хадицатни бугувчиларнинг хеч начон. уз кора ниятларита эрша. олмасликларини, яъни олыа каби 5егубор, покиза хакикат купчиликка етий боршини. яшп; предает-аи тасвир оркали ифодаланишига хизмат килгандар.
еДаврон X. Тунги боглар. Тошкент, 1981, 68-бег.
Худдт цундай мавхум "Садокат" тушунчасини Э.Во>;едов узи-нинг бир шеьрида уз урнидан нупорилган кекса нарагайнинг ил-дизлари панжаскда яшаган еридан Сир синим тупрон олиб кетлаш, яъни нарагаП "пашкаск"даги бир синим тупрон орнали ифодалай-
Юкорвдаги кисоллардан каълум буладики, лирик тафсил мав-8.уни, тушунчаларни анин, предоетли тасгар орнали ифодалалгга хизмат ниладп. Бевосита ыана ау восктаси орнали лирик тафсил шеърга таъсирчанлик, ифодага аниклик ва бетш:рорлик багкалайдк.
Танинли рус тилцуноси Е. Винокур шеър ьа п:окр хан1:дп тухта-либ щундай ёзадк: "Шоир шоирдан уз дунёси билан фарк «клади. Щокрлар у ёкп бу сатрларп бглан э:;ас, балки уз дукёларининг тепанлигк ва узига хослкги билан бахоланадилар. Ханский шоир китобннинг биринчи сахифасини очип - бу унинг кенг дунёсига, худги бизнпнг борликца ыавхуд уч улчамли дунёсига булгак эшик-нк очиадар8. .
Шоир дунёси шоир хаёлоти, мушохадаси, низиккпз ва интилиш-ларини, рухини, унинг шеьридаги мавзу кенглиги ва билим доира-сини кунояса кила олиш ва кулохаза гратлш нобнлияти каби куп-гина нирраларни нам раб олади. Буларнинг барчаси эса лирик тафсил танлай олиш, ана'шу тафсиллар оркали мохпятга етиа ва мо- . хиятни таъсирчан ифодалай олип декакдир, чукки муваффаниятли то-пилган кичик бир тафсил шоир дунёсинлыг чу кур катламларига, скр-асрорига кириш учун мухим калит хисобланади.
Цуайян бир шоирдаги образ яратиш усули унинг хар бир шеъри-да маэдум даражада янгпланганидея,. турли шоирларда образ яратиш усудкнинг камолга етшш хам ракг-<5аранг булади.
диосертацшща хозирги узбек шеърияти етакчи вакилларининг бадиий тафсил нУллашдаги ыахорати, узкга хослигн С.Зуннунова, Э.Бохидов, А.Оршов, О.Матжон, Р.Парфи, Х.ХУДОЙбердаева, Х.Дав-рон каби катор тпоирларкинг шеьрларини тафсшшй тахлил нплш орнали курсатиб берилгак.
С.вуннунава шеърда асосий эътиборини тасвиркинг хаётийлиги, эмоционаллиги, лирик кечиныа онимининг кескинлиги, хаяжонлпгига наратада. Бунинг учун у асосий ыавзуни очишга ёрдам берувчи ли-
7-Вохидов Э. Мухаббатноыа. сайлакыа. Икки гиддлик. 1-зшщ. Тонжент, 1986, 156-бет.
^гнокур Е. Поэапа и мысал». К.: Советская Россия, 1953>о.6.
РЕК кадрамон сбразднлнг муайян кзррадарлна ёрузчп тасзснллар-нл кечппма окэлнга катълй бирлн-кетинлнк асосила киритади. ¡Поиранинг "СУкхтл Пул" зеърннл ола2лпк.
3? шеърда муалли* кисплар уртаспдаги жураккаб мунссабат-ларнинг спрларини ка£тадан кав-З этп^га, инсся кадря, у ни оъзоз-лад хададаги ?з караиларпнз лирик Ееърда бае я этппга харакат килар экая, тириклик за' улда каби икки мух;:м кпрра, икки кир-fok хакидагп мулохазаларини бир яуктага йггади, охсрз тухзл-маган та^силлар эса дойра кузлаган максадга туда буЗсундлрил-гая холда кулланадз.
Сайда Зуннуноза тсмонлдая излатзлган тассллдар суячалих табинйкд, хеърхсн ба-ьзаз уларнп х/нчаки оддий хол дзб кабул у—поэтик тафсплларда 1ду ссддалия заинрида катта поэтик .умумлашлалар, хакикня сакъаткоркинг юсах кури, даоди ётганл-га эьтдбор хам бермаЗди:
Баъзан рузгордаги блроа буталки, КУздек ардокдаЛлнз чаягда'н ва намдан, Шунча аясаЗдин агар одаини, Щуяча ассасайддк уксил за гамдан
Юзлар табаесумдак апимасмидз.
Топнлгак табсилларнинг соддалиги (бирор бути, унл чанг ва начдан куз корачигидек асрап, одамни ассап, юздаги доимий табассум) аеър охангида хам табиндликни. таъминлаган.
Щоиракинг "Арча", "1(сяп, ":¿il:ca аиш урипти. ", "Асфальт-ни кок ёриб", "Нихоллар. ", "К?к осуда. ", "Баъзая табиат-нинг. ", "Согннгп", "Утгаа йплги. ", "Денгдз буйзда" каби катор шеърларпда хам шоира та^силлар аниздзги, табиийлигз
прлнцзюта содик коля гл.
Дкссэотапдяда С.ЗУЗяунованинг "Арча", "Шохлап кутарплыас узин хссилдан" яаби шеърлари хан батафсил тахлил киллнхан.
Э-Вохлдоз кеърларида, хатто у ксндрет гзахс ёки тарихдй бирон-бир вокеага батданса хам, аясарзят холла ода кутарин-романтик образлар, зосдталар, тафсиллао кулланадп. Иэърда-гн лирик кечинма окшл хам пуяга мсслакадз, охакг хам кутапин-яилик касб этадд.
^Саияа Зуннукоза. Танлангал асаалао. 7ч тсйзек. закшчн том. Тошкент, 1976, 182^ет.
Воирнинг "Абдулла Бабиев" шеърп бунта «исолдир. Шэдкор сеър бо^танигхда узе ифодаламокчи булган неятниег кохеятене берплк. жукладан:
Иен ёлкЕнкан • Олоеле даврим КУкрагидак отЕлиб чиккан Ыен чакиныан Яахзалик умри?,'
БУЛУТларнЕКГ 6aFpEKi; йпртган^ тарзЕда асосий поэтик ннятнинг ыохияти берилгач, соир 6уне ьна су ёлккн, олоеле давр, чакин, багри Сиртилган будут кабЕ тафснллар оркали лирек кечикыа окимига олиб киради. Натияада, шеърга кЕритилган хар бир тафсил, ка>;рамон хаётидан олинган хар бир холат шеърга паффоф ранг, ёркик буёк олиб киради. хира, ракгсиз кирралар шеьрда щ'тлако учра.\:а