. Экзема касаллиги. Абдуодир Саттор шифобахш гиёлар, исири фойдаси, андли диабет давоси ва гижжалар зарари аида
Экзема касаллиги. Абдуодир Саттор шифобахш гиёлар, исири фойдаси, андли диабет давоси ва гижжалар зарари аида

Экзема касаллиги. Абдуодир Саттор шифобахш гиёлар, исири фойдаси, андли диабет давоси ва гижжалар зарари аида

Би-би-си мемони - Ўзбекистонда кўпчиликка танилган "Малам" Хал табобати марказининг рабари Абдуодир Саттор.

Абдуодир Саттор 1954 йилда Тошкент вилоятида туилган.

Унинг отаси ам шифокор.

Абдуодир ака касб сифатида тиббиёт соасини танлашининг бир неча сабаби борлигини айтади.

"Рус мактабда ўирдим. Рус болалари кўпинча ичкетар бўлганлиги сабабли доим ёнларида ичкетарни тўхтатадиган хаб дори олиб юришарди. Мен эса этиёт шарт бобом берган бир исм гиё олиб юрардим. Шу гиёимнинг кўпчилик ўувчи ва талабалик йилларимда талабаларга ёрдами кўп теккан. Иккинчи сабаби, мен ўн ёшимда олти метрли бинодан тушиб кетганман. Шунда ўнг ўлим ва ўнг оёим синган, 40 кун гипсда ётганман ва шифокорликка мерим тушган. олаверса, бобом танили табиб бўлганлар", дейди Абдуодир Саттор.

У медицина сирларини Москва ва Андижондаги тиббий олий ўув юртларида ўрганган.

Абдуодир ака Андижондаги тиббиёт олийгоининг фармакология ва ички касалликлар кафедраларида бир неча йил давомида ёшларга таълим берган.

Абдуодир Саттор Ўзбекистондаги нашрларда, атор Интернет саифаларида турли гиёларнинг инсон саломатлиги учун фойдалари, хал табобати аидаги маолаларини эълон илиб туради.

У 50 ка яин илмий маолалар,20 дан орти китоблар муаллифи.

Яинда Абдуодир Сатторнинг "Дард кўп, давоси ундан кўп" деб номланган китоби нашрдан чиди.

Би-би-си мемони Абдуодир Сатторнинг саволларга жавоблари

Би-би-си: Буюк аждодимиз Абу Али Ибн Синонинг "Тиб онунлари" асарида бизнинг мамлакатимиз, минтаамизда ўсадиган кўплаб шифобахш гиёларнинг номлари тилга олинган. Бугун Ибн Сино айтиб ўтган гиёларнинг анчасини топиш мумкин?

Абдуодир Саттор: озирда республикамиз удудида бобомиз ишлатган ўсимликларнинг мен билган 80-85 фоизи бор. Бу ўсимликларнинг айримлари икки хил-уч хил номда аталиши мумкин. 10-15 фоизи йў. Улар ўшни республикалар, ўшни ўлкалардан келтирилган ўсимликлар. Масалан, алампирмунчо Ўзбекистонда ўсмайди. ўшни республикалардан бизга келтирилади.

Би-би-си: Демак "Тиб онунлари" асарида номлари аталган ўсимликларнинг аксар исмини бугунги кунда ам топса бўлади?

Абдуодир Саттор: 80-85 фоизини топса бўлади.

Би-би-си: Биз оддий аётда "хантал" дегандан кўра "горчица" деганда кўп одамлар нима аида гап кетаётганини яхширо тушунишларини кўришимиз мумкин. Шунингдек, кўп ўсимлик ва гиёларнинг номлари илмий номи билан аталганидан оддий кишилар ар куни ён-атрофда кўрадиган ўсимликлари аида сўз бораётганини билмайдилар. Ўзбекистонда шифобахш гиё ва ўсимликларнинг озаки нутдаги атамаси, русча ва илмий номлари келтирилган луатни аердан топиш мумкин?

Абдуодир Саттор: Ўзбекистон мустаиллигининг 14 йиллиги муносабати билан, бобомиз Абу Али ибн Синонинг 1025 йиллик юбилейи муносабати билан Ўзбекистон Хал табобати академияси "Ўзбек хал табобати академияси атамаларининг изоли луати"ни чиарган. У китоб амма китоб дўконларида сотилади. Асосан Тошкент шарида "Янги авлод" нашриёти 2005 йилда босиб чиарган. Бундан ташари, Ўзбек тилининг изоли луати 2009 йилда яна янги чиарилди. Бу янада кенгайтирилган нашр бўлди. Бу сўзлар рус тилидан ўзбек тилига ёки боша тиллардан ўзбек тилига ўгирилган, изолари берилган.

Би-би-си: Абдурашид исмли ўувчимиз шундай савол берипти: Ўзингиз шифокорликка ўиган экансиз. Табиий гиёлар билан даволаш фойдалими ёки дорилар биланми? айси бир даволашнинг таъсири тезро ва узоро?

Абдуодир Саттор: Йиллар давомида синалган баъзи хал табобати усуллари кўп касалликларни худди замонавий дорилар сингари ёки улардан ам яхширо даволайди. Улар одатда арзонро ва кўп олларда хавфсизро бўлади. Масалан, йўтал ва шамоллашда тайёрланадиган турли ўсимликларнинг дамламалари кўп шифокорлар ёзиб берган йўтал дориларга нисбатан фойдали ва арзон бўлади. Хал табобатига изо берадиган бўлсак, айрим дориларимиз бор, буларда тиббий медицина фойда илади. Айниса, жиддий касалликларни олдини олишда замонавий тиббиётнинг аралашувисиз даволаш ийин. Масалан, зотилжам, пневмония дейилади, ошол, терлама, сил, чувалчангсимон ўсимта, яъни апендицитнинг яллиланиши, жинсий алоа орали юадиган касалликлар, турудан кейин иситма чииши касалликларини даволашда хал табобати усулларини ўллаганда даволаш секин кечади. Шунинг бу касалликларда тиббий медицинани ўллаган афзалро.

Би-би-си: Абдуодир ака, сиз бугунги замонавий тиббиёт нотўри йўлда, деган фикрга андай арайсиз? Чунки бу гапда жон борга ўхшайди, аранг, борган сари кўп, янги антибиотиклар тадби этилаяпти, вируслар ам тобора антибиотикларга чидамли бўлиб бораяпти, оибатда янги антибиотикларнинг таъсири ёки кучи ўтмай олаяпти.

Абдуодир Саттор: Биргина мисолни айтиб ўтаман. Бошорини андиз ёки бадаён даволаши мумкин. Лекин бошориа ишлатиладиган 250 хил таблетка мавжуд. Бу таблеткаларнинг таркибида асосан ори олдирувчи ёки иситма чиарувчи дорилар билан бирга айрим химикат дорилар бор. Бундан ташари, айтайлик, юори нафас йўллари касалликлари - тумов ва гриппга арши ўлланиладиган дориларни кўриб чиайлик. Оддий грипп сезувчанлиги бир дорига, яъни бир антибиотикка ўрганса, иккинчи антибиотикка сезгирлиги бўлмайди. Айрим шифокорлар эса бир антибиотикни, агар у наф бермаса, кейингисини, учинчи, тўртинчи ва оказо антибиотикни ишлатишга ишибоз. Аслида билмайдиларки, бир антибиотик бир органга яхши таъсир илиб, боша органларга ножўя таъсир илади. Масалан, биз туилгандан умримизнинг охиригача будойни, будойдан тайёрланган унни еймиз. Бу гиё. Гиё еч ачон зиён илмайди. Антибиотиклардан кўра мен гиёларни тавсия иламан. Сабаб, антибиотикларнинг ножўя таъсири фойдасидан кўра кўпро.

Навойидан Малика Аминова: Ассалому алайкум! Исирини андай ишлатилгани кўпро фойдали? айнатиб сувини ам ичса бўлади дейишади. айси дардларга даво исобланади асосан? Рамат!

Абдуодир Саттор: исири аида шундай сатрлар бор:

Исирини ивитиб, ичилган замон,Савдоий моддалар кетади аён!онингни тозалаб, мусаффо илар,Ичинг отган бўлса юмшатар ар он

Арабларда хармал, русларда гармала ёки адраспан дейладиган исирини амма яхши билади. Озгина тушинтириб ўтаман: Исири барча туман, вилоят ва республикаларда асосан фойдаланмай ётган ўтлоларда, толарнинг уйи исмларида, умло, тошло ва тупроли жойларда ёввойи ўт сифатида ўсади.Исири кўп йиллик бўлиб бўйи 20-60 см гача бўлади. Барги оддий, 4-5 бўлакка бўлингин бўлиб, кулранг-яшил тусда бўлади. Гуллари о бўлиб шохларда якка-якка жойлашган. Меваси шарсимон уч чаноли. Май-июн ойларида гуллаб кузда пишади.

Ишлатилиши

Хал тилида "минг бир дардга даво" деб ном олган гиёни таърифлашга ожат булмаса керак. Бобомиз Абу Али ибн Сино уймич асаблари шамоллашига тизза ва суяклар ашаб ориганида, ори олдирувчи дори сифатида исирини тавсия этган. Шуни эслатиб ўтаман - исирининг амма исми заарли, аммо унга ўшимча гиёлар ўшган олда истеъмолга яроли илиш мумкин.Паришонхотирлик, истио, ўланж, фалаж, яъни, тананинг бир исмииннг ишламай олишига исиридан олиб, унинг вазнидан учдан бир мидорда туйилиб унга занжабилни итузум барги билан хамир илиб уёшга ўйиб айта-айта болаш керак.Ёки 300 грамм исирини 2 литр ширин сувда ивитиб кейин сувини сузиб, ундан 50-70 граммдан истеъмол илиб турса бадандаги савдо моддалар чииб он тозаланади.Ёки 25 грамм уру исирини 100 грамм сувда айнатиб, уни сузиб 75 грамм асал, 50 грамм кунжут билан истеъмол илса кучли усади. Бу усиш кўкрак остидаги ва тананинг юори исмидаги аъзоларни ёпишо рутубатлардан(балам)дан тозалайди. Нафас исиш ва ўл йўтални даф илади.Ёки 300 грамм уру исирини 9 литр узум сувида то сувнинг тўртдан бир исми олгунча айнатиб ичиб турилса, эскидан келаётган бошори ва тутано дардларини даф этади, омиладор бўлиб юрган аёл айрим сабаблар-касалликлар боис омиладор бўлмаётган бўлса, шу айнатмадан уч кунгача ар куни 50 граммдан ичса омиладор бўлади.Ёки 100 грамм туйилган исири 100 грамм туйилган зиир уруини 1, 5 кг асалга аралаштириб, ушбу аралашмадан ар куни 3 маал 1 ошидан ейилса, он босими баланд бўлмаса нафас исиш дардини даф илади. Шу аралашмага 4-5 грамм куйдирилганини ўшиб ейилса, буйрак ва овулардаги тошларни майдалаб тушириб юборади.Ёки туйилганини укроп ёи билан аралаштириб, уймич ва белнинг бастки исмига суртилса, эски уланжни даф этади.Ёки заъфарон, хонадон товуининг сафроси, асал, шароб, арпабодиён суви билан аралаштириб кўзга тортилса, билгам ошиб кетиши оибатида увватсиз бўлиб олган кўзга шифо баишлайди.Ёки исирини туйиб хонанинг бурчаклари ва полга сепиб ўйилса, ар хил ашаротлар бу хонадонга йўламайди. Борлари очиб кетади.Ёки илдизининг туйилгани то савсарининг ёи билан ориб ора авратнинг тешигига тиилса, бавосил томирларнинг озини очиб, унда тўхтаб олган оннинг келишини равонлаштиради.Ёки исирини сувда айнатиб, ўша сувни заифлашиб олган аъзоларга уйилса, уларга увват баишлайди. Ва карахтликни даф этади. Уни кунжут ёи билан айнатиб доимий равишда истемол илинса, жигар ва ўпканинг барча иллатларини даф илади.Ёки исири айнатилган сувни уёшда уюлтириб, бурунга томизилса, тумов ва кўзнинг изиллигини йўотади.Ёки исирини турп сувида то уввати унга ўтгунча айнатиб, кейин у сувни тозалаб устидан ўша мидорда зайтун ёи уйиб, паст оловда суви буланиб, ёнинг ўзи олгунча айнатилади, лекин этиёт бўлиш лозимки, ё до бўлиб кетмасин. Шу ёни совутмасдан илиида улоа томизилса, уло ории ва карлиги шунингдек, турли оангда жаранглашларга даво бўлади.

Яна бир бор эслатиб ўтаман, исси мижозли кишиларга исирини истеъмол илиш зарарлидир, у бош ории келтиради ва юракларни беузур илади. ўл мевалар, сканжабин ва боша турли нарсалар истеъмол илиб турилса, бу зарарлар исло бўлади.Исирининг бир кунлик мидори 4.5 граммдан 9 граммгачадир.

Тиббиётда доривор препаратлар, настойка, гармин алколоидининг гидрохлорид тузи, Паркинсон касаллигида(яъни ўл, оё ва боша ерларнинг доим титраб туриши) ва миастения(сохта фалажлик)да ишлатилади. Булардан ташкари тутано касаллигини даволашда ишлатилади.Тиббиёт ва табобатда эса грипп касаллиги авж олган пайтда исири бемор ётган хонада тутатилади, натижада касаллик ўзатувчи барча бактериялар ўлади.

Sardor: Assalomu alaykum. Men 5 yildan buyon ekzema kasalligi bilan og'riyman. Qaysi giyoxlar davo buladi? Oldindan tashakkur

Абдуодир Саттор: Экзема бу юнонча пуфакча, тошма демакдир. Хал тилида гуш дейилади. Экзема терининг аллергик касаллигидир. Бу касаллик сурункали хроник кечади. Асосан бу касаллик нерв ва эндокрин системасининг бузилиши оибатида келиб чиади. Кўпинча экзема келиб чиишига хроник инфекциялар манбаси (танзилит, гайморит), шунингдек, меъда ичак касалликлари сабаб бўлади.Булардан ташари, кўпинча бунга айрим оват масулотлари, бали, тухум, цитрус мевалари, шунингдек уй чанги, гул иди, кир ювиш порошоги ёки бирор химиявий дори масулотларига нисбатан сезгирликнинг ошиши ам экземага сабаб бўлади.

Даволаш

Асосан режим билан оват истеъмол илиш, айниса болажонларимиз ич келишини назорат илишимиз даркор. Шу билан бирга ип газлама тикилган матоларни кийиш, очи авода сайр илиш, уёш ванналарини олиш фойдалидир. Эман пўстлои солинган сувда чўмилиш мумкин. Ёки кучсиз калий перманганат тузи (марганцовка)да тенани артиш, ундан ванна илиш мумкин. Совун умуман ишлатмаслик лозим. Булардан ташвари тухум, шокалад, ази ва цитрус меваларни истеъмол илмаслик керак.Катталар сут ва сут масулотларидан истеъмол илиб туришлари лозим. Асосан ўсимлик ёлари фойдалидир. Спиртли ичимликлар, шўр ва аччи оватлар мумкин эмас. Шуни эсдан чиармаслик керакки, тошмалар асосан ўл, оё, бармоларга, билакка, болаларда эса юз, бўйин ва баданга тошади.Табобатда лимонўт, мойчечак, район, арииз, оратерак кабилардан компресс илиб, арпабодиёндан дамлаб чой олида ичиб турилади.

Швециядан Муаммадсоли саволи: Абдуодир ака андли диабетга хал табобатида андай даволаш усуллари бор? Европа шароитида мумкин бўлган усулларини айтсангиз.

Абдуодир Саттор: андли диабет эндокрин безларидаги жиддий ўзгаришлар оибатида келиб чиадиган хасталик бўлиб, организмда ошозоности бези ишлаб чиарадиган инсулин гармони етишмаслиги туфайли моддалар алмашуви издан чиан бўлади. У хал тилида Ширин касали деб аталади. Бунда бемор озиб кетади, иштааси яхши бўлишига арамай умумий олсизликдан, иш обилиятининг пасайишидан нолийди.онда ва сийдикда анд мидори ошиб кетади.Белгилари: заифлик, тез чарчаш, оиз ва лабларнинг уриб туриши, буйрак хасталиги, юракда ори пайдо бўлиши, танадаги яраларнинг битмаслиги, кўз хиралашуви, тери касалликлари, тери ичиши, баданда чумоли юргандай бўлиши, асабийлашиш кузатилади.

Даво

Асосан оватланиш режимига амал илиш, даволаш давомида ва доим оч олда сайр илиш, жисмоний менат, бадантарбия, дам олиш ва тозалик, озодалик, шахсий гигиенага амал илиш даркор. Оиз бўшлии ва тишларни тоза салаш, ётиш олдидан оёларни или сувда ювиш, тўйиб ухлаш, беуда хаёлларга берилмаслик ва бўлар-бўлмасга асабийлашмаслик ва иложи борича яинлар, дўст-оайнилар билан учрашиб туриш, шунингдек, доим даво сифатида чилонжийда, хом карам, балажон истеъмол илиш, исири уруини чайнаб чой билан ютиш тавсия этилади. Айни пайтда ази, кабоб, ўй ва мол ёи, торт, кекс ва шўр нарсалар истеъмол илиш, спиртли ичимликлар, кофе ва какао ичиш ман этилади.Чет элдаги дўстларимиз андли диабетда сув ўрнига ичиладиган нарсалар: нордон, ую айронлар(ўй сутиники яхширо), сабзи, беи, апелсин, лимон, забтурум шираси билан аралаштирилган бодринг суви, олча суви, нордон анор суви, олма суви, олхўри суви, ялпизнинг ую, ширин дамламаси, кўк чой, то райони дамламасини кўнгил тусагунча ичиш мумкин. Мева ширасини маъданли сув билан аралаштириб ичиш мумкин.онда глюкоза мидорини оширишда углеводлар муим рол ўйнайди. Шунинг учун ам углеводлар полиз масулотларида кўпро учрайди: балажон, тарвуз, помидор(янгиси), изил алампир, арафе, сабзи, редиска, шолом, лавлаги, соя, ловия, ово, саримсо, петрушка, турп, карам(янгиси ва тузлангани), исмало, ўзиорин истеъмол илиш мумкин.онда глюкоза мидорига таъсир илмайдиган гўшт масулотларига келсак, булар бир ёшли бузо оёлари, уён, ўзи гўшти, тову, бали, тухум сарии, ўсимлик ёлари, пишло.онда анд мидорини назорат иладиган масулотлар: ловия, сўли, кепак. Мевалардан: беи, олча, нок, улупнай, ора смородина, зирк, олма, ёно кабиларни доим истеъмол илиб туриш керак.

Тао: 18 - 28 yoshlar atrofidagi yoshlarning ko'plarida talabalik va boshqa shu kabi sabablar bilan ozg'inlik ko'p kuzatiladi. Men o'zim bo'yim 183 bo'lishiga qaramasdan 63 kg man. Xorijda yashayman. Semirish uchun nimalar (tanovul) qilishni maslahat berasiz. 2-savol: shu ozg'inlikning sababi turli o't, ichak, oshqozondagi qurtlar sababli bo'lsa kerak deb o'ylayman, shunga qarshi qanday davolanish mumkin? Javoblar uchun oldindan rahmat.

Абдуодир Саттор: Озиш- узо ват ёмон оватланиш ёки оватнинг организмга яхши сингмаслиги оибатида гавда вазниннг камайиши тушинилади.Озинликни енгиш ва вазнини тиклаш учун турмуш тарзини ўзгартириб, оватланиш тартибини айта кўриб чииш, жисмоний машлар билан шуулланиш керак.1. Аввало беморда меъда-гижжа бор-йўлигини анилаб олиш керак. Пакана ва лентасимон уртлар организмда бўлса, уларни танадан чиариш даркар.2. Таркибида углевод ва ёлар бор масулотларни кўпро истеъмол илиш керак.3. Таомдан олдин сабзавот истеъмол илинса, иштаа очилади.4. Таомни ар куни 4-5 маал бир ватда истеъмол илиш керак.

Маслаат

1 Алоэ баргидан майдалаб 50 грамм унга 300 грамм асал ўшиб истеъмол илиш керак.2. Каклик гўштидан истеъмол илиб туриш керак.3. Карам ва квасни пиёз билан истеъмол илса, тана семиради солом одамда.4. Лимон билан озро шакар ўшиб истеъмол илиб туриш керак.

Тиббий медицинада инсон солом бўлса, ретобалал деган укол илиш керак.Майиз, ёно ва асални тенг мидорда олиб истеъмол илиш керак.

Абуодир Саттор: Ичак уртлари, гижжалар аидаги саволга жавоб сифатида биз ушбу мавзуда эълон илган маолаларимизни келтиришни жоиз деб топдик

ИЧАК УРТЛАРИ – ва уни ал табобати усуслида даволаш усуллари(Аскарида -чувалчангли уртлар )(биринчи маола)

Одам аскаридаси юмало чувалчанглар типининг йирик вакили хисобланади. Аскаридаларнинг бир неча турлари бор улар умуртали хайвонлар айниса сут эмизувчилар синфининг вакиллари бўлмиш орамоллар. От, ит чўчка ва бошаларда паразитик хаёт кечирадики бу гижжалар ичак паразити деб юритилади. Баъзан аскаридаларнинг айрим шакллари эркин олатда яшаши ам мумкин. Одам аскаридаси эса фаат паразитик аётга мослашган бўлиб, одамнинг ингичка ичагида ўнлаб, атто юзлаб учрайди.

Тузилиши

Одам аскаридаси тўгарак чувалчангларнинг боша вакилларига нисбатан касалликка кўпро сабаб бўлади ва касаллик баъзан оир ўтади, шу сабабдан мазкур гижжанинг тузилиши ва тараиёт циклига муфассалро тўхталиб ўтамиз. Одам аскаридасининг тана шакли ам боша тўгарак чувалчанглар каби узун, цилиндирсимон тузилгандир. Гижжа танасининг олдинги ва ора исмлари конус шаклида бўлиб, таши томондан кутикула авати билан опланган. Кутикуланинг остида тери ости авати-гиподерма жойлашган. Гипордема аватидан сўнг силли мускуллар авати келади бу ават аскариданинг ички органларини оплаб ётади. Мускул авати асосан бир ават жойлашган мускул хужайраларидан тузулган бўлиб мускул ужайраларидан бирламчи тана бўшлии-протоцелга протоплазматик ўсимталар чиади. Протоцел бўшлии нафас парда билан ўралган унда тана суюлии ички органлар жойлашади .

азм органлари

Одам аскаридасининг хазм органлари системасига келсак тананинг олд исмида жойлашган оиз бўшлии ва узун ичак системаси амда ора чиарув тешиги бор. Аскариданинг оиз исмида сезгир бўртмаларга бой 2 вентрал (олдинги) ва дорзал (ора) лаблар тафовут этилади. Оиз бўшлии найсимон изилўнгачга давом этади. Оиз бўшлии найсимон изилўнгач аскариданинг олдинги ичаги деб ам юритилади. изилўнгач эса ўз навбатида найсимон ўрта ичакка давом этади. Ўрта ичак базал мембранада ётувчи 1 аватли цилиндрик эпителий билан оплангандир. Ўрта ичак хазм системасини асосий функционал исми хисобланади. Ўрта ичак калта ва найсимон тўри ичакка давом этади. Тўри ичак урочи аскаридаларда тананинг ора учида орин юзасидан анал тешик билан ташарига очилади. Одам аскаридасининг айирув органлари системаси алохида тузилишига эга.

Нерв системаси

Тананинг олдинги исмида жойлашган бир дона гигант ужайра ва унинг аскаридаси танаси бўйлаб таралган ўсимталари айирув вазифасини бажаради. Аскариданинг нейро системаси бир адар мураккаб тузилган бўлиб, марказий исми изилўнгач атрофида жойлашган нерв халасидан иборат, мазкур халадан аскариданинг танаси бўйлаб бир неча нерв толалари тараладиАскарида танасида узунасига кетган нерв устуни жойлашган, уларни орин ва ора нерв устунлари дейилади. Аскаридалар айрим жинслидирлар. Уларда аввало таши жинсий диморфизм олати яол кўринади. Эркак аскарида танаси урочи аскарида танасига нисбатан калтаро бўлади. Эркак аскариданинг узунлиги 15-25 см бўлса, урочи аскарида 20-40 см бўлади. Бундан ташари эркак аскарида танасининг охирги учи спирал олатда ўралгандир.

Жинсий органлари

Аскаридаларнинг жинсий органлари эркак ва урочиларида алоида тузилишга эга бўлиб, хар хил диаметрдаги найчалардан иборат. Урочи аскариданинг жинсий органлари жуфт найчалардан ташкил топган бўлса, эркак аскариданинг жинсий органи ток найчадан тузилган. Урочи аскариданинг жинсий органлари ичак системасини ўраб турадиган жуфт ингичка тухумдон, жуфт тухум йўлари ва жуфт бачадондан иборат. Хар икки бачадон ўзаро ўшилиб, якка инга очилади. ин эса аскарида танасининг олдинги исмида орин юзасидаги махсус жинсий тешик орали ташарига очилади. Эркак аскаридада эса, ток ингичка урудон, хийла йўон уру йўли ва уру тўкувчи каналлар, жинсий спикула бир бўлиб, клоака тешиги билан ташарига очилади. Эркак аскаридада эса то ингичка урудон, хийла йўон уру йўли ва уру тўкувчи каналлар, жинсий спикула бир бўлиб, Колака тешиги билан ташарига очилади .Спикула аскариданинг копулятив органи хисобланади. Аскаридалар жуфтлашган пайтида спикула урочи аскариданинг инига туташади. Эркак аскариданинг уруи билан оталанган тухумлар урочи аскариданинг бачадонида етилади. алин пардага ўралган оталанган тухумлар жинсий тешик орали, беморнинг аскарида паразитик илаётган ингичка ичагига тушади ва йўон ичак орали таши мухитга чиади.

Тухум тараиёти

Тухумнинг тараиёти учун таши мухитда оптемал температура (+12 +28 С) ва кисларод, нам шароитда бўлиши шарт. Аскариданинг тухуми алин пардага ўралган бўлгани учун таши мухитнинг ноулай таъсирига боша гижжаларнинг тухумларига нисбатан чидамлидир. Масалан: -25-30 С совуда у 40 кунгача тирик олади. Дизенфекция иладиган баъзи препаратлар эритмалари (сулема эритмаси, фаат сульфаи ва хлорид кислоталарининг 5 прасентли эритмаси )да ам ўз хаёт активлигининг йўотмайди. Мазкур тухумларга ультрабинафша нурлар эфир хлорафорим ўлдирувчи таъсир кўрсатади. Одам аскариданинг тухумларини ютиб юбориши натижасида аскаридоз касаллигига учрайди. Ари ва ховуз сувларини айнатмасдан ичиш мева ва сабзавотларни тоза ювмасдан истеъмол илиш шахсий гигиена оидаларига риоя илмаслик аскарида юишига сабаб бўлади. Аскариданинг тухумлари таши мухитда улай шароит бўлганда тараий эта бошлайди. Аввало оталанган тухум 2; 4; 8; 16; 32 га бўлинади ва алохида бластомерал хосил бўлади. Маскур бластомераллар тараиёти натижасида навбатдаги даврлар- морула, бластрула , гастурула даврлари бўлиб ўтади. Характчанг личинкалари бор тухумлар юоридаги усуллар орали одамнинг ичига тушади. Ошозон –ичак секреция таъсирида тухумнинг таши обии емирилади, аскариданинг личинкаси эса , тараий эта бошлайди. Лекин аскариданинг личинкаси ичакда олмай, он орали боша органларга ўтади. Бу олатни миграция дейилади.

Аввало аскариданинг личинкалари ичакнинг вена томирларини ёриб ўтади. он оими билан опа венаси орали жигарга, сўнгра юракка, ўпка альвеолаларига етиб боради. Ўпка альвеолаларнинг юпа деворлари орали майда бронхиолаларга ва бронхиал дарахт орали кекирдак ва иилдоа, нихоят оизга ўтади. Оиздан сўлак ва оват лумаси билан бирга яна айта ютилади ва ингичка ичакда етук аскаридагача тараий этади. Миграция даври ўртача 2-3 ой давом этади. Миграция даврида беморларла баъзан зотилжамга хос белгилар: йўтал, кўкрак афасининг санчиши, ароратнинг кўтарилиши, олсизланиш кузатилади. Аскаридоз касаллигининг профилактикасида аввало шахсий гигиена оидаларига риоя илмо муим. Бундан ташари, аскарида гижжаси билан касалланган беморларни анилаш ва актив даволаш керак. Аскаридоз касаллигининг лабаратория диагностикасида беморнинг ахлати текширилади. Баъзан аскаридаларнинг етилган шакллари ажралиши ам мумкин, аксари ахлатда гижжаларнинг оталанган тухумлари учрайди.

Клиникаси

Аскариданинг ривожланишида 2 давр бўлади:1) Миграция даври; б) ичакда ривожланиш даври.2) Миграция даври аскарида юандан сўнг 7-15 кун давом этади. Асосан аллергия олатига хос белгилар учрайди. Бу давр баъзан симптомсиз ўтади. Боша холларда бемор дармони урийди, йўтал безовта илади. Йўтал уру бўлади, ёки бемор шилимши балам чиаради. арорат субфебрил бўлади баданга эшакем тошади.Ўпкада баъзан бронхневмоняга хос симтомлар ва ренген билан текшириганда 3-4 см катталикдаги таро инфилътратлар кўринади. онда эозинофилларнинг кўпайгани ва ЭЧТ тезлашгани аниланади.Ичакда ривожланиш даври. Аскарида юан кишиларнинг учдан бирида бу давр симтомсиз ўтади. Учдан иккисида диспептик белгилар аниланади: иштаха бўилади. Бемор кўнгли айнаб айт илади, орни орийди, дам ичи кетади ва дам келмайди.

Диагностикаси

Аскаридознинг бошланич даврида ўпканинг зарарланишига оид белгилар ва эозинофилия диагноз учун асос бўлади. Бундай беморларнинг баламида аскарида личинкаларини топиш мумкин.Аскаридознинг хроник формасида бемор алатида гижжанинг тухуми топилади. Баъзан ахлат билан аскариданинг ўзи чиарилади.Диагностикада эпидемиологик ва клиник далалардан ташари лабаратория усуллари (иммунологик усул)дан фойдаланилади.

Асоратлари

Баъзан балоатга етган аскарида чувалчангсимон ичакка киради ва ўткир аппентицив ривожланишига сабаб бўлади. Аскарида ўт йўлларига кириб тиилиб олса, обтурацион сари касаллиги, йирингли холецистит, жигар абцесси, перитонит ривожланиши мумкин. Аскарида ошозон ости безига кирса, оир панкреатит аломатлари пайдо бўлади. Баъзан ичак тутилиб олиши мумкин. Баъзи холларда аскарида ўрмалаб изилўнгачга, ундан томоа, сўнгра нафас йўлларига кириши ва тиилиб олиши натижасида асфиксия юз беради.

Давоси

Аскаридознинг бошланич даврида минтезол (тиабендазол) яхши натижа беради. Минтезол хар куни 50 мг / кг хисобида 5 - 7 кун босим берилади. Кунлик дозасини 2-3 бўлиб ичилади. Ундан ташари вермокс (мебендозол) 100 мгдан 1кунда 2 мартадан 3-4 кун босим ичирилади. Аскаридознинг хроник формасида левомизол, кетракс ишлатилади. Беморга 1 марта 150 мг берилади. Бу дори беморга кечки оватдан кейин тайинланади. (90-100 % холларда яхши натижа олинади). Болаларга бу дори 2,5 мг-кг хисобидан тайинланади. Комбантрин (прантел памоат) бемор оватланаётган ватда 10 мг-кг хисобидан, 1 марта берилади, уларнинг 90 % да яхши натижа олинади. Беморда аскаридоздан боша гижжа касаллиги бўлган холларда вермакс тайёрланади, медамин ам яхши натижа беради. (10 мг/кгдан 1-3 кун ичирилади).Зонд ёрдамида ошозонга кисларод юборилганда ам ичак аскаридалардан халос бўлиши мумкин. Пиперазин ва унинг тузлари балоатга етган ва хали етилмаган гижжаларга таъсир илади. Пиперазин 1 грамдан кунига 3-4 маалдан 2 кун босим берилади, 70-90 % беморларда натижа яхши бўлади.

Профилактикаси

Асосий тадбир чоралар тупроа, сувга, сабзавотларга аскарида тухумлари тушмаслигига аратилган бўлади. Аолининг санитария маданиятини кўтариш ва умуман оиз орали юадиган юумли касалликлар аида етарли тушунчага эга бўлиши муим аамиятга эга. Жумладан сабзавотларни истеъмол илиш дан олдин яхшилаб, тозалаб ювишнинг жуда зарур эканлигини катта-кичик амма яхши билиши зарур.

ИЧАК УРТЛАРИ – Энтеробиус (острица) – Enterobius Vermicularis(чувалчангсимон гижжаси)

(иккинчи маола)

Ичак чувалчангсимон гижжаси-Enterobius (острица) ёш болаларнинг ичагида кўплаб паразитлик илувчи о рангли майда гижжадир.

Тузилиши

Энтеробиус гижжаси ам, аскаридалар каби, айрим жинсли бўлиб, урочисининг узунлиги 1см га етади, эркаги эса урочисидан бирмунча кичик, унинг танаси 2-5 мм келади. Эркак энтеробиус танасининг охирги учи аскаридалар каби илмосимон эгилгандир. Урочи энтеробиус танасининг охирги исми ингичка ва учли бўлади. Ичак чувалчангсимон гижжасининг тана тузилишига келсак, аввало гижжанинг оиз исми 3 та сўричли лаб билан ўралган, лаблар таши томонидан атти кутикула авати билан оплангандир. Мазкур кутикула авати олдинга томон симметрик олда кенгайиб, алоида пуфакча-везикулани осил илади. Оизнинг давоми изилўнгачга айланади, изилўнгачга эса ўзининг охирги исмига келиб, шарсимон олда кенгаяди, буни bulbus-пиёзча дейилади. изилўнгачнинг давомида эса азм системасининг навбатдаги исмлари: олдинги, ўрта ва ора ичаклар жойлашгандир. изилўнгачнинг bulbus исмида 3 дона кутикула пластинкасидан осил бўлган тишлар тафовут илинади. Бу тишлар озуани хийла кучли мускул толалари ёрдамида майдалашда хизмат илади. Биз юорида айт илганимиз гижжани оиз олди исмида жойлашган пуфакча – vesicular сўрич вазифасини ўтайди, гижжа шунинг ёрдамида ўз хўжасининг ичак деворига ёпишиб олади.

Урочиси

Урочи энтеробиуснинг ора чиарув тешиги танасининг ора учида жойлашгандир. Жинсий аъзолари эса, яъни тухумдон, тухум йўли ва бачадон жуфт бўлиб, энтеробиус танасининг ора учдан бир исмига махсус таши тешик билан очилади.

Эркаги

Эркаги энтеробиус эса урочисидан фар илиб, танаси кичикро бўлади. Бундан ташари унда то урудон, уру йўли ва уру опчии–спикула тафовут илинади. Мазкур жинсий йўллар эркак гижжалардангина умумий клоака тариасида ора ичак тешиги билан ташарига очилади. Ичак чувалчангсимон гижжасининг етилган тухуми симметрик бўлмаган овал шаклда бўлиб, тухум обии рангсиз ва алиндир. Ичак чувалчангсимон гижжасининг нерв системаси асосан танасининг олдинги исмида–изилўнгач атрофида жойлашган нерв аласидан иборат, бу аладан ингичка нерв толалари тана бўйлаб ора ва олдинги шаклида таралгандир. Айирув системаси эса, аскаридаларнинг айирув системаси каби тузилгандир. Ичак чувалчангсимон гижжаси беморнинг ингичка ичакининг дистал (охирги) исмида, ёнбош ичакда, йўон ичакнинг бошланич исмида паразитлик илади. Айрим олларда эса бу гижжа 12 бармоли ичакда паразитлик илади.

Тухуми

Етилган урочи ва эркак гижжалар ингичка ичакда жуфтлашганидан сўнг эркак гижжа ўлади. Оталанган тухумлар тутган урочи гижжа эса ичак аракати-перистальтика ёрдами йўон ичак исмларидан ўтиб, тўри ичакдан ора чиарув тешиги-аnus орали ўрмалаб чиади. Бунда бемор анус атрофининг ичишганини сезади (бу олат кечалари-уйу соатлари юз беради).Урочи гижжа анус атрофидаги тери бурмаларига бир неча минг дона оталанган тухумларни ташлаб, ўзи халок бўлади. Оталанган тухумлар орали (perineum) соасида кислородли шароитда 4-6 соатда етилиб, касаллик пайдо ила оладиган инвазион олга келади. Ушбу даврда бемор орали соасини ашлаб, етилган тухумларни ўз бармолари, хусусан тирнолари орали айта оизга солади. Реинвазия деб шуни айтилади.

Юиши

Шахсий тана гигиенасига риоя илмаслик натижасида етилган–инвазион тухумлар беморнинг ўрин-тўшаклари, кийим-кечакларидан со болаларга кўплаб юиши мумкин. Оиздан ютиб юборилган, етилган тухум бемор организмида миграциясиз тўридан-тўри ингичка ичакда етилган жинсий формага айланади. Маълумки, жинсий жиатдан етилган гижжа одамнинг ичак системасида 1 ойлар чамаси яшайди. Агар гижжанинг етилган инвазион шакли оиз орали айта юмаса, яъни реинвазия олати бўлмаса энтеробиоз касаллиги 1 ойдан сўнг ўз-ўзидан йўолиб кетиши мумкин. Шуни таъкидлаш зарурки, энтеробиоз касаллигига даво илиш ва олдини олишда боланинг шасий гигиенаси ал илувчи аамиятга эга. Беморларда энтеробиоз касаллигини анилашада овогелъминтоскопия методи доимий ижобий натижа беравермайди.

Энтеробиоз перорал контагиоз гельминтоздир. Етарли ривожланган урочи гижжа ичакдан ташарига чииб, анус атрофида тухум ўяди ва халок бўлади. Урочи гижжалар асосан кечаси ичакдан чиадилар, бу анус атрофини атти ичитади. Тухумдан 2-4-5 соат ўтгач, етук личинка чиади. Бу личинкаларнинг ривожланиши учун 36 С арорат, 90-100% намлик улай шароит исобланади. Бемор ашинганда ўлига, тирно орасига етук тухумлар ўрнашиб олади. ўлига гижжа тухумини ёпиштириб олган одам аввало гижжани айтадан ўзига ютиради. Шу билан бирга ундаги етук тухумлар боша солом одамларга ам юади. Бу гижжа бошаларга ар-хил турли буюмлар, масалан: идиш-товолар, ўйинчолар орали юиши мумкин.

Патогенези ва патанатомияси

Бу гижжанинг личинкаси ингичка ичакнинг пастки исми ва йўон ичакда 12-14 кун давомида балоатга етади, улар 3-4 афта яшайди. Доимо аутосуперинвазия айтариланиб туради. Одам ичагида юзлаб гижжалар яшаши мумкин. Ичак шилли пардаларида некроз, яллиланиш ва он уйилишига хос белгилар кўринади. Бу гижжалар ўрмалаб, аёллар жинсий органига кириши ва вульвит, вагитит, эндометритга сабаб бўлиши мумкин. Булардан ташари бемор организмида аллергия олати юз беради.

Клиникаси

Энтеробиозда анус атрофи, орали соа (промежность) ва жинсий аъзолар атти ичишади. Болалар инжи бўлиб олади. Уйуси бузилади, иштааси ёмон бўлади, баъзан орни орийди. атти ичиш катта ёшдаги одамларни ам анча тажанг илиб ўяди. ичиш шу даражада бўладики, катта одам бошалар олдида уялмай ашинишга одатланиб олади.Доимий ичиниш оибатида орали соада, анус атрофида пиодермия ривожланиши мумкин. Беморнинг уйуси бузилади, тажанг бўлиб олади, иш обилияти камаяди. Баъзи болаларда тутано тутиши мумкин. Касаллик оир ўтганда беморларнинг кўнгли айнаб айт илади, баъзан шилимши ва он аралаш ичи кетади, метеоризм аниланади. Баъзан бу гижжалар чувалчангсимон ичакка ўрмалаб кириши ва аппенндицит ривожланиши мумкин, боша олларда иккиламчи инфекция ўшилади.

Диагностикаси

Бу гижжа баъзан бемор ахлатига аралашган олда кўринади. Уларни топиш учун ёпишо полиэтилен лентасимон анус атрофи терисига суркаб сўнгра микроскоп остида кўрилади.

Давоси

Ванкин яхши натижа беради. У эрталаб нонуштадан сўнг 5 мг/кг исобидан 1 марта берилади. Комбантрин бемор оватланаётган ватда катта ёшдаги беморга 10 мг/кг исобидан 1 марта берилади. 6 ойдан 2 ёшгача балаларга 125 мг, 2-6 ёшгача 250 мг, 6-12 ёшгача 500 мгдан 1 марта берилади. Вермакс ам яхши таъсир илади. У болаларга 1 кунда 2,5-3 мг/кг исобидан берилади. Катта ёшдаги беморларга 100 мг дан 1 кунда 2 маал ичирилади. Медамин 10 мг/кг исобидан 1 марта берилади. Зарурият бўлганда 2 афтадан сўнг шу даволаш курсини айтариш мумкин. Пипиразин 1 ёшгача болаларга 0,4 грамм, 2-3 ёшли болаларга 0,6 грамм, 4-6 ёшдаги болаларга 1 грамм, 7-9 ёшдаги 1,5 грамм, 10-14 ёшдагиларга 2 грамм ва 15 ёшдан катталарга 3 грам берилади. Анашу дозадаги дорини 1 кунда 2-3 бўлиб оватланишдан 30 минут олдин берилади. Даволаш курси 5 кун давом этади. 7-10 кун оралаб даволаш курсини айтариш мумкин.Аутосуперинвазияга йўл ўймаслик жуда муумдир.

Профилактикаси

Энтеробиозга арши чоралар аутоинвазияга ва бемор атрофидаги хар турли буюмларга гижжа тухуми тушмаслигига аратилган бўлади. Бемор эрталаб ва кечурун яхшилаб совун билан чўмилиши, ўлини тез-тез ювиб туриши, тирноини калта илиб олиши, ички кўйлак ва иштонини, ўрин чойшабини хар куни алмаштириши зарур. Бемор кўйлак иштонини ва чойшабини яхшилаб айнатиш ва дазмоллаши мухим аамиятга эга. Бемор ички иштоннинг пастки томонларини резина билан бўиб сонга атти ёпишиб турадиган илиб кийиши муим. Бемор хонасини карбол, кислота ва лизол билан тозалаб туриши керак. Бизнинг марказимиз 20 йилдан буён паразитларга арши курашиб, озиргача ўн минглаб беморлар дардига малам бўлган.

📎📎📎📎📎📎📎📎📎📎