автореферат диссертации по филологии, специальность ВАК РФ 10.02.02 диссертация на тему: Хозирги узбек адабий тилида сифат ясовчи махсулдор аффикслар
Полный текст автореферата диссертации по теме "Хозирги узбек адабий тилида сифат ясовчи махсулдор аффикслар"
узбекистон республикаси фанлар академияси
jç. олимжон но ил и царши давлат университет!!
^озирги Узбек адабий тилида
сифат ясовчи мадсулдор аффикслар
10.02.02.— Мядлий тяллгр (узбек тяяи)
Филология фаяларя номзсзя нлмий дзражзсяни атиш учун ёзилпш диссертации
Тадаицот Узбекистан Фанлар академиям Тилшунослик института-нинг З^озирги узбек тили булимида бажарилди.
— Узбекистан Фанлар академия-сининг мухбир аъзоси, филология фанлари доктори, профессор З^ОЖИЕВ А. П.
— Узбекистан Республикаси Фанлар академиясишшнг акаде-миги, филология фанлари доктори, профессор Ш. Ш. ШОАБДУРА^МОНОВ
Филология фанлари номзоди, доцент М. АЪЛАМОВА
Етакчи илмий муассаса: Термиз давлат Университета.
Димоа 199 У йил Ч У.гир
Узбекистон Республикаси Фанлар академиясининг Тилшунослик института хузуридаги Д 015.31.21 ра^амли докторлик илмий дара-жасиви олшп учуй диссертация >,имояси буйича ихтисослашг^н илмий Кенгаш йигилишида утказилади. (700170, Тошкент ша\ри, И. МуминоБ кучаси, 9-уй).
Диссертации билан Узбекистон Республикаси Фанлар академиясининг Асосий к утубхонасида (Тошкент ша\ри, И. Муминов кучаси, 13-уй) таниншш мумкин.
Автореферат 199 У йил 3 °
Ихтисослашган Кенгаш илмий котиби, филология фанлари дохгори:
ШШГ УМ7Ш®' ТАВСЖй
Сифаг ясалзша хакида узбек тзйпунослитада анчагана шплар килявган. Мангаб дарслигядан тортйб огай укув юртлари дарслик ва к?ляанкаларида хам бу мае ала юзасплан маълум маълумотяар берияган» .Бундвн ташкари, узбек тялида сифа? ясаттат буйича бар кагор мак о ла яар, xario, мйгоус номзодттик диссертаопяся хам ёзалган. Леккн пуага карамай узбек тилида сифаг ясалиши бадан боглпк яуппта масадайар хануз уз ечашна тоигана йук.
Узбек тилшувосяагйяа, сувангдек, боода туркай тилларда хам сяфат ясап усулдаря, сяфа? ясап зоситадари анкк, тутря ва гула белгалааганя, 63 х&кда бйр фикрга келинганя йук.
Узбек тнлида скфат Айвзчя купиэта.вз аффиксоаддар анчага-аа. Декан буларнянг айргшларз хозврда янга сифаг ясап учук хиз-тт каямаДда, льва суз ясап зазафасина тухгатган. Айрямяари эса таада фаоядаияб, махсулдор купамчадарга айдангак. Бундан таика-оа', узбек таланшг кейанги 50 йаядар давомидага гаравдзётгт ка-раёняда сафаг ясадааида сафат ясовчз янги кушшчалар хам взага кеддака, бу ходасалар атрсфпга урганалгана ва уларнкнг иохия-та тула ёрагалгаяа йук.
Узбек талида сафаг ясовчаяараанг/багзияарг бар маъзояи, айрамлара куя маънола. Куп ыаъиолз сифаг ясончаларнанг иаънэлари, хагго, айрим бау> маьаола сафат яорвчянинг кандай маънолг сафат ясэей аник белгзланган эмас.
■ .tea пу айгздган масаяалар ва ударна хал эташ зарурагг баз таняаган мавзуншг му.хим латаю бедгадайдя..
Идвинг. максад за вазиФася. Ианинг ас осай ааксада-, вазаФа-са юкосяда айткб угвлган хал этвлмагая, ечимини кугаёгган ?<jaм-моларни хал эгни, яъня:
- хозарга узбек адабий гидидаги сафат ясовчи эоегталаряа аник бэлгяяаа;
- сафат ясаи вазафасина тухгатган ва, акспнча, фаоя, аа/-сулдор сафат лсовча кУзимчаларна, уяаретпг фаэя, махсуздеп ку-пшгага айданвш сабайяарйна бвягаяаш;
- ян га взага аеяган сафат ясозчалагна ьа гга^яакг га^дэ булка сабабяна белгилай;
- сифа? ясовчз хап бяр куйямчангнг цагдай ка-ьнза сл^.'.г
ясапанл, куп маъшзли булса, кандай наъноларга эгалигини бэлги-пап;
- узаро маънодош булган свфатларна, улардак хар бирининг узига юс хусусиятини бе гаги нас;
- спфаг ясозчи кушмчаларнанг кандай сузлардан ся^аг яса-епни, яьна уяарнинг с?з ясап имкон доирасина белгялап.
Ана шу айгяягая вазафаларни хал этап билан эрашалган нати-валар чттдинг .янга лиги, хасобланадз, яъни:
- хозирга узбек адабай тиладага спфат ясовча зоспталар аник белгилакдн;
- сш?аг ясап ваз^фасяна гухгагган ва, аксанча, фаол, мазс-сулдор ск$аг ясовчпга айланган белгяланди кушимчалар, улариинг фаэл, махсулдор кушмчага айланиз сабаблари авакланди;
- яага взага келган си^ат ясозчялар ва уяарнинг пайдо б-у-лзш сабаблари белгилаяди;
- сисаг ясоача хар бар нукамчаяанг кандай ма-ьноли сясаг яеаши, куп наънолн булса, кандей наъноларга эга экая лиги бзлги-лаяда;
- узаро М23.Н0ДОШ болтан сифатлар, улардан хар баринавг уза-га хос хусусаята. беягалаади;
- св$аг ясовча яушамчаяарнавг кандай сузлардая сксаг яса-ая, яъни уларнавг суз ясап еыяони доараса беягилакдя.
Дассертацаянивг влмяй ва амалий кийкаги вкоряда кайд этая-
ган ян гя лик лари билан бежгаланади. Еу янгалаклар шу ваг,тгача узбек тилада оифат ясалаш буйича давом этиб келаёгган хато ва чал-капяикларга чек куйаласт, узбек таладаги сифаг ясовчзларна аник» за тулик хайд атипга, маъно ва вазафасяна гутра талого этппта емкой берадя. Узбек таладаги дзрсдик ва. цулланмаларда, тзрлп тур-дага (езсхля, терминологак, ккки галла) лурагларда узбакча ясака сафатларванг ыаъносина гугри ёритиага ёрдам бесада.
Тазшя зчув магерааялао йадаий асарлардан, вакгла матбуот, гурла сохага оид (терминологии) лугаглар, азохла ва икка талла (тапжша) дугатлардан алинда.
Ишанг сикагопдг. Диссертация маззуса Узбекнстон Фаалар ака-декаясз Тал ва адабиёт института Илмай Кенгашз йлгалишида тасдик-яанган. Диссертация Узбехпстон Оанлар акадекияеи Талаунослак института *озиргн узбек гили будаяда тайёрланди. Ипнвнг шаэиуна, .
мохияти турга хил туп лам ва китобларда чоп этпягав 7 та мако-лада ва Карза Давяаг педагогика пнсгпгута ггрофессор-укгттуБЧн-ларпвявг анъаяазий плмий-назарий конференциям ва тезпсларида баён этияган: СССР 50 йиллкгига багипланган Карта давлат педагогика институте профессор-укпгув-таларияпнг XI слмий-назар-тй хк.ференцЕЯСй материал лари, П китоб (КарплДЗ'. , "Узбек тяя-тунэслиги ва адабвёкцуногляги" (Тоггкеят,1973), "Узбек тилпту-нослпги ва адабнётцунэслип!" (Топкент-Карзи,1976), ?збгк;;стон ССР ва Узбекпстон Компартиясгнгнг 60 йпллигпга бапталанган Карст давлат педагогика института профессор-укитузчяглринтг HU илмяй-зазарий нонферзициЕси мзтерйалларк (¡Сар=и1934), Узбекистон.ояомастякасй (ТоикентДЭбЭ), "Сгфат яселие:" (Совет давряда узбек адабяй тндянннг таранкиётп, Ш том, ЛДогзеэ бкдан хамкорпзкда, То!Екент,1991).
Игннтог уая.чт ва тузгдяди. Диссертация укумай тг.всиф, асо-скй буякм, умумий хуяосалар, плова*, сойдаланплган катай адебп-ётдар руйсати ва фойдалэяялган баъзи манбаяаригцг сартлл кяо-картеаяарЕдая зборат (УмумзВ хаазп 116 бэт).
Тадкзкотнтаг "Укутай тавсиф" кпскзда аЗгпб угплгаяпдек, узбек тллпдагя сгфаг ясалэтз бу&геэ яуя капар ёзяягаа булса-да, бгрок сифзт ясаппл бнлан богяя? зуда к?л мзсадзг^рдз, хатто, лупгета асоскЯ мясалаларда хам хану зга пвдар екпк, кгона фпггр-га ксяявганича йу;;. Изнянг хатагап вгчамшзтирки учун тадкккэ-тгс.таздп бу кзсагага оид барча шзязрга хпояологяк тарздй обзор берпгзп, яъпи ала пундаЯ махсус "Кяриз" khclih беригнп лозпм гоякадих. Балки сггфаг ясовчлларга оид уму (га 2, мухст масалалар-га кпскачз тухталяб, у ёкп бу сяфат ясовчп ханида »jarafl адабя-ётлзрда аЯтигГ^кр-мулохазаяар хакгда хар бкр спфаг ясовчи тах-лпл эталгак урнндя гаигрвдда. Диссертацияда хозярги узбек ада-
* Спфаг ясоята махсуллп ва ?.гахсулсвз купкмчалар хакдда анггк тасаввуо хосил осонлаптаряп ва махсулли кРп:?мчя-
лаонтаг фаолляк.качкахсул ёки серма>,сулетк даоаггскни куосатшз ?.;аксадпда узбек талядаги баоча спфат ясовчи кушпггалпрни ва улзг> ёрдам::да ясалган сифзтларни дпссеотгцаяга плова тарзяда б^пдяк. Ленин махсулла кУшмчаяао ёрдамида ясалган багча сяфаг-лао бегадди деган дпвомиз йук. Чунки узш.таз т''плагпн матеоиал-лаЬда бзр булгпн сп^'агяаокв кайд этдик. Еундан ташкарп, бгз ишя-мизни езкб гугатгандан сУкг хам янги-янги сифатлар яратилдики, улар бизнянг руйхатда акс агмагая.
бпИ тилида махсуляи булган, льни рзирда суд ясаш вазифасини ??хтатмаган, янги сифат (сифатлар) ясаётгак «ушимчалар тахлзл
Хозкрги узбек адабий тилида баъзи кушимчалар хам от, хам crjcar ясайд к. От ясовчи к?шкмчалар билан х оси л килингак суз-.тлр рняклокчй б j ли б кела олади. Иу холат таъсирида булса керан, si'lpn.v. ];уш.*<чаларнййг от 'ёки сифат ясовчи экани хакида у,ар хил C'.;;i:n.i3r; бэр. Шунингдек шахе оти ясовчи куиимчаларни сифат ясов-чъг.рг катоопга кириткс хакида таклифлар бор. Айрим кУшмчалар-нпег от ёки сифат ясаш хакида куйирэкда гапирилади. Бу уркнда гут: зктиа билак чегараланамизкк, maxe маънолк суз ясовчилар-нкнг от ясовчз экани фзкат узбек тилзунослигида эмас, бопэд туркий тплларда хам тан олинган (иунянг учун бизнинг текширии объектами? бушайди).
Узбек тилида суз яеовчиларнинг энг махсувдор усули аффик-сагая у су л*: экани маьяум. Сифат ясалипида хам зудди щундай.
?збек тилидагк сифат ясаш учун кулланган ва хозирда хам кулланаётган кушимчаларкн камлаганда, улар 60 атрофлда. Лекпн хозкргк узбек адабий тилида янгг сифатлар ясалща цулланаётгак КУшмчалар 10 лар атрофида. Бйзнкнг шпкывзда ана ау кушмчалар-нкнг мгьно ва вазифалари тахлил этиладл. Улар куйсдаталар: -т., -лор. -£! -2НД> -rafm. -чак. -сдиоп1.
—лк. Бу кушпмчаЕкну сифат ясовчи экани туркей тдлларга оид адабпётларда кайд этилган. Лекпн айрим ппларда -ш цушпмчаси. форма яссвче деб таьрифлазади. Масалав, профессор К.А.Баскаков. "Отнянг атрибутнв-аниадовчи формаларк" кат о рига кнргтеа^, профессор В.М.Насилов уви отларни узаро боглаи учук хизмат килувчи, отни аникловчи вазпфасига кпритувчи кУпимча деб таърйфлайдя .
кушимчаси Н.А.Баскаков ва М.З.Закиев айтгак вазяфага xav. эга. Лекпн -ли купашчаскнкнг спфат ясовчи экани хам тур::ий
^ —me куигмчасининг от ва сифат ясовчи махсулдор кушимча эканлиги А-Усноновнгаг шшзда кенг ёпптилгани учун биз ?з вгсимез-да у хавда тУхтамадик(Бу хайда капаяг: Усмонов А.Н. Активные тео-минообоазущие аффиксы узбекского языка. Автореф.дис. . канд. фи лол.наук.-Ташкент,I99I.-rC.II-I4).
2 Баскаков H.A. Каракалпакский язык,П,Фонетика и морфология. 4.1.-М. ,I958.-C.I88r-I96.
® Насилоь в.М. АФФиксы включения/'Вопоосы языка и литературы стран Востока.,-М.,1958, -С.31-50.
тзллар учуг рад эгшЗ булмайднган факт (7$ркий тиляар язгатяа-ряда кайд этялган жуда кун мивдордага -ш кушимпаси билан ясап-ган сифатларнивг узиёк бунга далил була олади). Еу нарса дис-сэргацяядз аник матерпаллар асосида кенг ёрптглган.
Профессор М.З.Закиэз -т, ва -сиз кушмчапаринк кеяашк фэрмаларяна ясовчи деб талкин этад?Г Ленин бу нуктаи назар жзонарли ходда исбогланмагаз. Виз туплаган матаркалларда -яз., -спз купготларязинг келшшк куотэталаряга хос xscycsuiïra эгалл га куринмади»
кушамчаси куйидага маьнолд спфатлар ясайди:
1. Шахе era предматнинг суз ясализи асоспдан ангшгалгзн аарсага эгалигг, унда щундаЗ яасса борлига бклая хаоакгерлануз-тп бэлгаейни билдирузчя скфа? ясайдя: корля(гог), металл (дасагт), •звсаслй(аа). Лекзн пуна айтзп нвракки, -га. кузямча-елнинг маьаося бол, эг^ сузяарининг маькосяга генг булыайди. Мйсаяая, ном?.сят йзгя?. режаяи, щз дегакда, умумая йггатда но-м?с, изда. рекаканг, борлига эмас, балки йигигнвнг ор-номусга амал кялпш, ишанг pesa асосида булнт ифздаланада.
2. Шажо зки предаегда суз ясашши асссвдая аяглашлягзя нар-сангнг маъёрядан ортвк (»кори, адчди) дарааада экаязня бвлда-рувчп евфатдар ясайдя; гавдали (йагигL йрля (палов) каба.
-яп цустмчасп иахс ёкл предаегда табявЗ хотаа мавадд булади-ган нассаяи бйзпшрувчя сузларга кушалгандагана а^здай маъвэяя сифаглар ясайдк, .
-кор. Дастяаб $орспа-гоюкгса узяаяма сузжш таряибядаrasa буяган, квйинчахггк эсз узбек гилиганг ?зида мам csiiar яса.1-дзгая булдя: 6axsngxao, S22S22» I2ÛÎ22212E»
-коп кутаотаси бзяан ясаягаа сг^аглапнтг айгагла osî -та. кугкмчася билая ксалгая ся^атлар бялзн каькэдос: г^тг^агггт -здтоагкре, гадбирта-тад^игкоп ва 0ок