Куръон тушишининг бошланиши ва жамланиши
Куръони Карим Аллох таоло томонидан уз Пайгамбари Мухаммад алайхиссаломга туширилган вахий булиб, у Зотдан бизларгача сон-саноксиз кишилардан накл оркали етиб келган ва самовий китобларнинг охиргиси хисобланади. «Вахий узи нима?» ва у Мухаммад алайхиссаломга кандай келганлиги билан танишиб чикайлик.
Вахий Аллох таолонинг уз Пайгамбарига юборган диний курсатмаларидир.
Вахий фаришталар оркали юборилиши ёки бевосита Аллох таоло билан роз айтиш (гаплашиш) воситасила булиши мумкин. Пайгамбаримиз Мухаммад алайхиссалом тажрибаларида эса вахий куйидагича кечган:
Оиша онамиз розияллоху анхо айтадилар:
1. «Пайгамбар соллаллоху алайхи васалламга вахийнинг биринчи келиши унгидан келган туш булган. Курган хар бир тушлари уйгоклик вактларида хам худди тонг ёругидек келар эди.
2. Фаришта узи куринмай туриб, Пайгамбар калбларига керакли хабарни етказар эди.
3. Кунгирок чалингандек овоз чикариб келар эди.
4. Жаброил фаришта Пайгамбаримизга одам шаклида булиб куринар эдилар».
Шу тугрисида «Сахих Бухорий» китобида куйидаги хадиси шариф келтирилган:
«Хорис ибн Хишом Пайгамбаримиздан: «Ё Расулуллох, Сизга вахий кандай келади?»– деб сурабди. Шунда ул жаноб куйидаги жавобни берибдилар: «Ахёнда худди кунгирокдек жаранглаб келади, шуниси менга кийин. У кетгандан кейин хамма нарсани мен узимда сингдириб олган буламан. Гохида эса фаришта менга одам шаклида келиб сузлаб кетади ва унинг айтганларини англаб оламан».
5. Фаришта узининг асл шаклида куринади ва вахийни етказади.
6. Аллох таоло Пайгамбар алайхиссалломга Меърож кечасида намозни фарз килиш ва шунга ухшаш баъзи нарсаларни бевосита вахий килган.
Куринадики, вахий хилма-хил тарзда нозил булган.
Бирок бу ходисага шубха билан каровчилар куп. Хатто Мухаммад алайхиссалом хаётида юз берган ушбу ходисанинг хакикий эканлигини тан олиш у ёкда турсин, айрим гумрохлар буни «гастерия касаллигининг бир тури» деб талкин киладилар хам. Гуёки Пайгамбаримиз гастерия хасталиги билан огриганлар-у, биз «вахий» деб атаган нарса, аксари беморлик чогида кечадиган жазава, босинкирашдан фарк килмас эмиш.
Бундай фикрнинг хато ва тухмат эканлигини исботлаш кийин эмас. Зеро, гастерия касаллигида зурикиш чогида бемор инграйди, бакиради-чакиради, алмойи-алжойи харакатлардан, пойинтар-сойинтар сузлардан узини тухтата олмайди. Касаллик хуружи кайтгач, бемор бояги «килик»ларининг биронтасини эслаб кололмайди. Мухаммад алайхиссаломда эса бундай аломатлар мутлако юз бермаган. Аксинча, у киши вахий дамларида аён булган жумла, ибора ва сузларнигина эмас, балки харфларигача, барча оханг ва талаффуздаги мусикавийлиги билан ёд олиб колганлар. Шуни алохида таъкидлаш зарурки, вахийнинг хакикат эканлигига узида ишонч тугдира олмаган кишилар Куръони Каримнинг нозил булиши илохий бир ходиса эканлигига хам Иймон келтира олмайдилар.
Макка. Хиро гори. Пайгамбаримиз Мухаммад алайхиссалом ёлгиз ибодат килмокдалар. Шу чок «Икро» сурасининг айрим оятлари нозил була бошлади. Бу – Куръони Карим тушишининг аввали эди! Куръон шу тарика Аллох таоло томонидан уз бандаларига нозил этила бошланди. Таъбир жоиз булса, Куръони Каримнинг тушиши 23 йил мобайнида давом этди.
Куръон суралардан иборат. Сура Куръони Каримнинг бир булаги, у уч ёки ундан ортик оятни уз ичига олади.
Куръони Каримда 114 сура булиб, хар бирининг уз номи бор. Баъзи сураларнинг аталиши унинг дастлабки сузларидан олинган. Айримлариники эса мазкур сурада купрок зикр этилган нарсаларнинг номига куйилган.
Куръон суралари икки кисмга булинади:
1. Пайгамбаримизнинг хижрат килишларидан мукаддам тушган суралар («Маккий суралар», яъни «Маккада тушган суралар» дейилади).
2. Хижратдан сунг тушган суралар («Маданий суралар», яъни Мадийнада нозил булган суралар). Маълумки, Мухаммад алайхиссалом укиш-ёзишни билмаганлар. У киши Куръон оятларини фариштадан эшитиб, ёд олганлар ва шундан сунггина мусулмонлар учун укиб эшиттирганлар. Уша кезларда саводли кишилар кам булганидан, ёзиш воситалари такчиллигидан кишилар вахийни – Куръони Каримнинг илк оятларини ёд ола бошлаганлар. Хат-саводни эгаллаган Абу Бакр, Умар, Усмон, Али, Зайд ибн Собит, Убай ибн Каъб сингари зотлар Мухаммад алайхиссалом хузурларида хурмо пустлогига, япалок-ясси тошларга, хайвон суяги ёхуд терига Куръон сузларини кайд этиб борганлар. Пайгамбаримиз хар бир янги оятнинг кайси сурага тааллукли эканлигини ва урнини дастлабки Ислом мирзаларига тушунтириб берганлар.
Куръон суралари шу тарика 23 йил асносида ёд олинган ва хатга битилган.
Пайгамбаримиз Мухаммад алайхиссалом хаётлик вактларида «Яна вахий тушиб колар» деган умидда Куръон жамланиб, китоб шаклига келтирилмаган. У Зотнинг вафотларидан кейин Куръон кишиларнинг калбида ва ёзган нарсаларида сакланиб колди. Мухаммад алайхиссаломдан сунг мусулмонларга Абу Бакр розияллоху анху бошлик этиб сайландилар. Бу кишининг даврида диндан кайтганлар билан мусулмонлар орасида каттик жанглар булди. Шу жангларда Куръони Каримни тулик ёд олган куплаб корилар шахид кетдилар. Шунда хазрати Умар розияллоху анху Абу Бакр розияллоху анхуга «Корилар улиб кетаверса, Куръонга зарар етиши мумкин, шунинг учун уни китоб шаклида жамлаб куйиш керак», деган маслахатни бердилар. Аввал бошда Абу Бакр розияллоху анху иккиланиб турдилар, чунки бу иш Пайгамбар алайхиссалом хаётлик чогларида килинмаган эди. Кейинрок эса Абу Бакр розияллоху анху хам Куръони Каримни китоб шаклига келтириб куйиш зарур эканлигини англаб етдилар ва Зайд ибн Собит номли сахобани чакириб, бу ишни амалга оширишни унга топширдилар. Чунки Зайд ибн Собит розияллоху анху Пайгамбар алайхиссалом билан жуда куп бирга булган, Куръони Каримни нихоятда яхши ёд олган ва уни Пайгамбар алайхиссалом хузурларида ёзган, Пайгамбаримиз вафот этадиган йиллари Жаброил фариштага Куръони Каримни аввалидан охиригача укиб утказганларида бирга булган эдилар.
Шундай килиб, Зайд ва Умар розияллоху анхумолар машаккатли уринишлардан кейин Куръони Каримни кийик терисидан булган сахифаларга ёзиб булдилар ва боглаб Абу Бакр розияллоху анхунинг уйида саклаб куйдилар. У киши оламдан утгандан кейин сахифалар хазрати Умар розияллоху анхунинг уйларида, у кишидан сунг эса кизлари, Пайгамбаримиз алайхиссаломнинг хотинлари Хафса онамиз ихтиёрларида колди. Вакт утиши билан Ислом давлатининг чегараси кенгайиб, куплаб араб булмаган халклар хам мусулмонликни кабул килгач, Куръони Каримни укишда турли келишмовчиликлар чика бошлади. Бу холатни курган уша вактдаги халифа хазрати Усмон розияллоху анху Хафса онамиздан Абу Бакр розияллоху анху давридаги сахифаларни сураб олиб, 6 нусха кучиришга буйрук бердилар. Нусхалар тайёр булгандан сунг мусулмонлар яшайдиган диёрлардаги марказий шахарларга биттадан нусхага биттадан кори кушиб жунатдилар ва хаммага Куръони Каримни факат шу нусхадан кучириш ва шу коридан кироатни урганиш буйича буйрук бердилар. Дунёда хеч бир уммат хеч бир китобга, Ислом уммати Куръони Каримга эътибор берганидек, ахамият берган эмас. Юкорида баён этганимиздек, биринчи оятлар тушган вактдан бошлабок, аввало, Пайгамбаримиз ёдлар, сунг мусулмонларга укиб берар, ёзишни билганларга ёздириб куяр эдилар.
Бошка мукаддас китоблар сингари Куръон махсус бир тоифа кишилар кулида сакланмади. Бу холат эса, Куръонга хар ким истаганича узгартириш киритган, деган фаразларни истисно этади. Зеро, Куръон омманинг куз унгида, шохидлигида тушганидан сунг хам доимо омманинг наздида булди. Турмушдаги барча чигалликлар, маслахату хукмлар Куръон курсатмаларига асосан чикарилди. Куръон мусулмонларнинг диний, ижтимоий ва сиёсий хаётида ягона кулланмага, доимий йулбошчига айланди.
Хулоса келиб чикадики, Куръон кимларнингдир хохиш-истагига кура узгартирилган ёки узгартиш киритилаверадиган китоб эмас. Аллох таолонинг Узи бунга йул куймасликни ушбу сузларида таъкидлагандир:
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ
«Албатта, зикрни Биз нозил килдик ва, албатта, уни Биз мухофаза килурмиз» («Хижр» сураси, 9-оят).